Pasivizimi: mes ligjit dhe realitetit

Pasivizimi i vendbanimit në shpjegimet zyrtare të institucioneve paraqitet si një masë teknike dhe e ligjshme administrative, qëllimi i së cilës është rregullimi i evidencave mbi vendbanimin e qytetarëve. Megjithatë, në praktikë – dhe sipas pasojave që prodhon – kjo masë gjithnjë e më shpesh ngre pyetjen nëse bëhet fjalë për një procedurë neutrale apo për një praktikë selektive që prek në mënyrë të pabarabartë një komunitet kombëtar: shqiptarët në Luginën e Preshevës.

Sipas të dhënave të disponueshme dhe raporteve të organizatave të shoqërisë civile, pasivizimi i vendbanimit më së shpeshti zbatohet pikërisht në komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Edhe pse ligji formalisht vlen për të gjithë qytetarët, treguesit statistikorë dhe përvojat nga terreni dëshmojnë se pasojat janë më të theksuara tek anëtarët e pakicës kombëtare shqiptare, gjë që hap hapësirë për dyshime mbi zbatimin e pabarabartë të dispozitave.

Problemi kryesor qëndron tek kriteret dhe mënyra e zbatimit të procedurës. Pasivizimi shpesh realizohet pa njoftim paraprak të qytetarëve, me mundësi të kufizuara ankese dhe pa informacione të qarta mbi mënyrën dhe afatin kur vendbanimi mund të riaktivizohet. Për shumë të prekur, ky proces administrativ shndërrohet në një betejë të gjatë dhe rraskapitëse me institucionet.

Ekspertët juridikë paralajmërojnë se çdo masë që ka si pasojë humbjen e të drejtave themelore – nga e drejta e votës deri tek qasja në mbrojtjen shëndetësore – duhet të zbatohet me garanci të rrepta të sigurisë juridike dhe mosdiskriminimit. Në rastin e pasivizimit, këto garanci shpesh mungojnë, gjë që e thellon më tej mosbesimin e qytetarëve ndaj institucioneve.

Problemi merr një dimension më të gjerë kur shihet në kontekstin e të drejtave të pakicave dhe standardeve evropiane. Serbia, si vend kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, është zotuar për respektimin e parimeve të barazisë, mosdiskriminimit dhe mbrojtjes së plotë të të drejtave të pakicave kombëtare. Në këtë dritë, praktika që çon në përjashtimin sistematik të një komuniteti nga jeta publike kërkon analizë dhe korrigjim serioz institucional.

A është pasivizimi i vendbanimit thjesht një masë administrative apo një mekanizëm me pasoja politike dhe demografike – pyetje që ende mbetet pa përgjigje të qartë dhe transparente. Ajo që është e sigurt është se, pa rregulla të qarta, kontroll efikas dhe zbatim të barabartë të ligjit, çdo masë administrative mund të shndërrohet në instrument të thellimit të pabarazisë.