Autoritetet thonë se ligji zbatohet njësoj për të gjithë, por nuk kanë shpjeguar disproporcionin e pasivizimit të adresave të shqiptarëve. Barra e provës u takon institucioneve: ato duhet të dëshmojnë se ligji zbatohet në mënyrë të barabartë dhe paanshme.
Shkruan: Shaip Kamberi
Në demokracitë moderne ekziston një parim i thjeshtë: shteti ekziston për t’I shërbyer qytetarëve, jo për t’i bërë ata të padukshëm. Pikërisht për këtë arsye, pasivizimi i adresave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës nuk mund të trajtohet si një procedurë e zakonshme administrative. Ai është bërë një nga problemet më serioze të të drejtave të njeriut në Serbi dhe një tregues i qartë i mënyrës se si administrata shtetërore mund të përdoret për të prodhuar pasoja politike dhe demografike.
Si deputet në Kuvendin e Serbisë, prej vitesh e kam ngritur këtë çështje. Kam kërkuar përgjigje nga ministrat, kam kërkuar statistika zyrtare dhe kam kërkuar transparencë. Përgjigjja që kam marrë pothuajse gjithmonë ka qenë e njëjtë: pasivizimi paraqitet si zbatim i ligjit, ndërsa çdo pretendim për diskriminim mohohet.
Por problemi nuk zgjidhet duke e mohuar.
Nëse mijëra qytetarë humbin statusin e vendbanimit, e bashkë me këtë humbin të drejtën e votës, qasjen në shërbimet publike, dokumentet personale dhe një pjesë të të drejtave të tyre civile, atëherë nuk mund të flasim më për një çështje teknike. Kemi të bëjmë me një praktikë që prek drejtpërdrejt jetën e njerëzve dhe pozitën e një komuniteti të tërë.
Shpesh krijohet përshtypja sikur pasivizimi lidhet vetëm me regjistrimin e vendbanimit. Në të vërtetë, pasojat e tij janë shumë më të thella.
Një qytetar me adresë të pasivizuar mund të humbasë të drejtën për t’u pajisur me dokumente personale, për t’u regjistruar në listën zgjedhore, për sigurim shëndetësor, për përfitime sociale dhe për ushtrimin normal të të drejtave të tij si qytetar. Në praktikë, ai vazhdon të jetojë në vendin e tij, por shteti fillon të sillet sikur ai nuk ekziston.
Pikërisht këtu qëndron rreziku më i madh. Pasivizimi nuk i largon njerëzit fizikisht nga Lugina e Preshevës; ai i largon nga regjistrat shtetërorë. Dhe kur një komunitet bëhet administrativisht më i vogël, pasojat reflektohen edhe në përfaqësimin e tij politik, në planifikimin e politikave publike dhe në perceptimin e madhësisë reale të tij.
Prandaj, pasivizimi nuk është vetëm një çështje individuale. Ai ka pasoja kolektive.
Një shtet që vepron në përputhje me sundimin e ligjit duhet të jetë transparent. Por në rastin e pasivizimit, transparenca pothuajse mungon.
Sa qytetarë janë pasivizuar? Në cilat komuna? Mbi çfarë kriteresh? Sa prej tyre janë shqiptarë? Sa vendime janë rrëzuar nga gjykatat?
Për këto pyetje nuk kemi marrë përgjigje të plota.
Në vend të transparencës kemi parë mohim.
Autoritetet vazhdojnë të deklarojnë se ligji zbatohet njësoj për të gjithë qytetarët. Megjithatë, nuk kanë ofruar analiza bindëse që shpjegojnë pse kjo praktikë prek në mënyrë kaq disproporcionale shqiptarët në Luginën e Preshevës.
Në një demokraci serioze, barra e provës nuk bie mbi qytetarët që pretendojnë diskriminim. Ajo bie mbi institucionet që duhet të dëshmojnë se veprojnë në mënyrë të barabartë dhe paanshme.
Për vite me radhë, autoritetet kanë tentuar ta paraqesin këtë çështje si një debat politik mes përfaqësuesve shqiptarë dhe shtetit.
Por ky argument bie poshtë kur kritikat vijnë nga organizata serbe të të drejtave të njeriut.
Youth Initiative for Human Rights (YIHR Serbia) dokumentoi, pas një hulumtimi në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, se praktika e pasivizimit ka prodhuar pasoja serioze diskriminuese. Organizata kërkoi publikimin e statistikave të plota, garantimin e mjeteve juridike efektive dhe ndërprerjen e praktikave që cenojnë të drejtat e qytetarëve.
Edhe Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi shkoi edhe më tej. Në analizat e tij, ai e përshkroi pasivizimin si një formë të “spastrimit etnik përmes mjeteve administrative”, duke paralajmëruar se kjo praktikë po ndryshon strukturën demografike të Luginës së Preshevës.
Këto nuk janë vlerësime të partive politike shqiptare. Janë konkluzione të organizatave serbe me reputacion ndërkombëtar, të cilat prej dekadash monitorojnë gjendjen e të drejtave të njeriut në Serbi.
Edhe bashkësia ndërkombëtare nuk ka qëndruar indiferente.
Parlamenti Evropian, në rezolutat e tij për Serbinë, ka shprehur shqetësim për pretendimet për pasivizimin diskriminues të adresave dhe ka kërkuar hetim të plotë dhe transparent.
Komiteti Këshillimor për Konventën Kuadër për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare pranë Këshillit të Evropës ka evidentuar shqetësimet e përfaqësuesve shqiptarë dhe ka kërkuar që autoritetet serbe të sigurojnë procedura të drejta dhe mbrojtje efektive të të drejtave të qytetarëve.
Edhe raportet e Departamentit Amerikan të Shtetit e kanë përmendur këtë fenomen, duke reflektuar shqetësimet e organizatave të pavarura për ndikimin që pasivizimi ka mbi të drejtat e shqiptarëve.
Fakti që këto institucione e trajtojnë këtë çështje tregon se pasivizimi nuk është më një debat lokal. Ai është bërë një test i respektimit të standardeve evropiane dhe ndërkombëtare nga Serbia.
Shqiptarët e Luginës së Preshevës nuk kanë nevojë për deklarata të përgjithshme solidariteti. Ata kanë nevojë për veprim. Nevojitet transparencë e plotë mbi numrin e adresave të pasivizuara. Nevojitet një hetim i pavarur për mënyrën se si është zbatuar ligji. Nevojitet rikthimi i të drejtave për qytetarët që janë dëmtuar padrejtësisht. Dhe mbi të gjitha, nevojitet që çështja e pasivizimit të bëhet pjesë e kritereve që Bashkimi Evropian i vendos Serbisë në procesin e negociatave për anëtarësim.
Një shtet që synon të bëhet pjesë e familjes evropiane nuk mund të ndërtojë besueshmërinë e tij duke i bërë qytetarët e vet administrativisht të padukshëm. Pasivizimi nuk është vetëm një adresë e fshirë nga regjistri. Është një votues më pak. Një qytetar më pak. Një shqiptar më pak në statistikat zyrtare. Prandaj, kjo nuk është vetëm një betejë për një adresë. Është një betejë për barazi, për dinjitet dhe për të drejtën që shqiptarët në Luginën e Preshevës të ekzistojnë jo vetëm në vendlindjen e tyre, por edhe në regjistrat e shtetit ku jetojnë.
(Autori është deputet shqiptar në Kuvendin e Republikës së Serbisë dhe kryetar i Partisë për Veprim Demokratik).
