Shërbimi i Trupit koordinues të Qeverisë së Republikës së Serbisë për komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë ka nisur një fushatë informuese për pasivizimin e adresave të vendbanimit, duke u mbështetur në Planin e veprimit për realizimin e të drejtave të pakicave kombëtare për periudhën 2026–2029. Fushata synon t’u shpjegojë qytetarëve kur pasivizohet një adresë, çfarë pasojash sjell një vendim i tillë, si mund të ri-regjistrohet vendbanimi dhe cilat mjete juridike u qëndrojnë në dispozicion atyre që mendojnë se u janë shkelur të drejtat.
Sipas informacioneve të publikuara nga Shërbimi i Trupit Koordinues, janë përgatitur broshura shumëgjuhëshe, postera dhe bilborde me kode QR, përmes të cilave qytetarët do të kenë qasje në versionin elektronik të materialeve. Broshurat do t’u shpërndahen komunave Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, Këshillit kombëtar të pakicës kombëtare shqiptare dhe institucioneve publike, ndërsa versioni elektronik pritet të jetë i disponueshëm edhe në faqet zyrtare të institucioneve përkatëse.
Të gjitha këto informacione mbi përmbajtjen dhe mënyrën e realizimit të fushatës vijnë nga njoftimi i Shërbimit të Trupit koordinues.
Vetë vendimi për t’u ofruar qytetarëve informacione mbi një procedurë që mund të ndikojë drejtpërdrejt në dokumentet e tyre personale, të drejtën e votës dhe qasjen në të drejta të tjera, përbën një hap të nevojshëm. Megjithatë, fakti që një fushatë e tillë nis vetëm në vitin 2026 ngre më shumë pyetje sesa mund të japin përgjigje broshurat e ofruara.
Pasivizimi i adresave në Luginën e Preshevës nuk është problem i ri, as paralajmërimet për pasojat e tij nuk lindën me miratimin e Planit të ri të veprimit. Për to është folur prej vitesh. Përfaqësues të komunitetit shqiptar, organizata për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, gazetarë dhe përfaqësues të caktuar ndërkombëtarë kanë treguar prej kohësh raste të njerëzve që kanë mësuar se adresa e tyre ishte pasivizuar vetëm kur kanë tentuar të rinovojnë letërnjoftimin, të nxjerrin një dokument tjetër, të realizojnë një të drejtë apo të kontrollojnë statusin e tyre në listën zgjedhore.
Këshilli për të drejtat e njeriut prej disa vitesh zhvillon aktivitete të dedikuara pikërisht këtij problemi. Organizata u ofron qytetarëve ndihmë juridike falas, i ndihmon të kuptojnë vendimet e organeve kompetente, të hartojnë ankesa dhe mjete të tjera juridike dhe të nisin procedura për ri-regjistrimin e vendbanimit. Njëkohësisht, përmes avokimit publik dhe adresimit tek institucionet vendore e ndërkombëtare, Këshilli ka treguar nevojën për të parandaluar pasivizimet e pajustifikuara dhe të paligjshme dhe për të mbrojtur qytetarët nga pasojat e procedurave administrative për të cilat shpesh nuk janë informuar me kohë.
Prandaj nuk mund të anashkalohet çështja pse organizatat e shoqërisë civile për vite me radhë kanë kryer punën e informimit dhe mbështetjes juridike, të cilën, sipas natyrës, duhej ta garantonin institucionet shtetërore.
Pasivizimi i adresës, në kuptimin formal, është një vendim administrativ me të cilin konstatohet se qytetari nuk banon në adresën e deklaruar. Ky mekanizëm ekziston në sisteme të ndryshme juridike dhe mund të ketë një qëllim legjitim: shteti duhet të ketë evidenca të sakta të vendbanimeve dhe ka të drejtë të verifikojë nëse qytetari vërtet jeton në adresën e deklaruar.
Problemi, megjithatë, nuk lind nga vetë ekzistenca e këtij autorizimi, por nga mënyra se si zbatohet.
Pyetjet kyçe janë kush e nis verifikimin, mbi cilat të dhëna mbështetet, sa herë policia shkon në adresë, në çfarë kohe kryhet kontrolli, a bisedohet me anëtarët e familjes dhe fqinjët, si konstatohet që personi nuk jeton në adresën e deklaruar, si njoftohet qytetari për procedurën e nisur dhe a ka mundësi reale ta kundërshtojë vendimin para se ai të sjellë pasoja serioze.
Në komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë kjo çështje ka peshë shtesë, sepse ankesat kryesisht lidhen me pjesëtarët e pakicës kombëtare shqiptare. Kur një masë administrative në praktikë reflektohet në mënyrë dominante dhe të pabarabartë mbi një komunitet etnik, ajo nuk është më vetëm një çështje teknike e evidencës së vendbanimeve, por bëhet një sfidë serioze në fushën e mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe të pakicave, duke rrezikuar të çojë drejt ndryshimit të heshtur të strukturës demografike dhe humbjes së të drejtave themelore qytetare.
Humbja e vendbanimit të regjistruar nuk nënkupton vetëm humbjen e adresës në letërnjoftim. Qytetarët përjashtohen menjëherë nga sistemi shoqëror dhe juridik, humbin qasjen në kujdesin shëndetësor, mbrojtjen sociale, mundësinë e punësimit, deri tek heqja e të drejtës së votës dhe fshirja nga lista zgjedhore. Fakti që për pasivizimin shumë persona kanë mësuar vetëm pasi u ishin mohuar tashmë të drejtat, flet për një hendek të thellë sistemik në komunikimin mes shtetit dhe qytetarëve.
Pikërisht në këtë hapësirë, mes vendimeve burokratike rigide dhe problemeve ekzistenciale të qytetarëve të Luginës së Preshevës, roli i Këshillit për të drejtat e njeriut dhe organizatave të tjera të shoqërisë civile ka qenë vendimtar. Duke ofruar ndihmë juridike falas, duke hartuar ankesa dhe duke informuar vazhdimisht komunitetin, sektori civil për vite me radhë ka zbutur pasojat për të cilat përgjegjësinë duhej ta mbante shteti.
Fushata e paralajmëruar e Shërbimit të Trupit koordinues për komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, ndonëse e mirëpritur, vjen me një vonesë prej gati një dekade. Që kjo nismë të shndërrohet nga një përmbushje protokollare e detyrimeve të Planit të veprimit në një hap real, ajo duhet të sjellë më shumë sesa shpërndarje fletushkash dhe vendosje bilbordesh me kode QR.
Shteti duhet të tregojë gatishmëri thelbësore jo vetëm për të informuar mbi pasojat e procedurave që vetë i zbaton, por për t’i përshtatur ato me standardet e sundimit të ligjit dhe transparencës. Kjo nënkupton rregulla të qarta për verifikimet në terren, njoftim të qytetarëve me kohë para marrjes së vendimit përfundimtar dhe garantimin e një të drejte reale, jo vetëm formale, për ankesë. Çdo gjë më pak se kjo do të lërë përshtypjen se fushata është vetëm një përpjekje për të zbutur pasojat, ndërsa shkaqet e mosbesimit të thellë mes qytetarëve të Luginës së Preshevës dhe institucioneve mbeten të paprekura.
